नाटकाची शोकांतिका ही आहे की, प्रेक्षकांना टाळ्या वाजवण्यापलीकडे आपली भूमिका दिसत नाही. या शोकांतिकेला जबाबदार स्वतः नाटकवालेच आहेत!
कारण नाटकवाले सत्तेचे चक्रव्यूह भेदू शकले नाहीत. सत्तेने प्रेक्षकांना टाळ्या वाजवण्यापलीकडील त्यांची भूमिका समजूच दिली नाही.
सत्ता (सामाजिक, राजकीय, आर्थिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक सत्ता) समाजाची मानसिकता अशी घडवते की, नाटक म्हणजे मनोरंजन. समाजानेही तेच मान्य केले की, नाटक म्हणजे नाचणारे-गाणारे लोक!
सत्तेने नाटकाच्या सौंदर्यबोधाचे रूपांतर उपभोगात केले. त्यामुळे नाटकाचे चैतन्य अंधारात बुडाले. असेही म्हणता येईल की, ते काळ्या पडद्याआड गडप झाले.
प्रश्न असा आहे की, सत्ता असे का करते? याचे उत्तर स्वतः नाटकातच दडलेले आहे. नाटक / रंगकर्म म्हणजे सत्तेचा जयजयकार नव्हे, तर जडत्व आणि मूढतेविरुद्धचा विद्रोह आहे!
सत्ता जड आणि मूढ असते, म्हणूनच ती नाटकाला विरोध करते. हा विरोध अतिशय सूक्ष्म पद्धतीने केला जातो. कला / नाटकाचे दोन महत्त्वाचे बिंदू आहेत, चैतन्य आणि सौंदर्यबोध.
सत्ता चैतन्याला हतोत्साहित करते आणि सौंदर्यबोधाचे रूपांतर उपभोगात करून टाकते. त्यानंतर सत्ता स्वतःच्या ड्रामा स्कूल आणि तेथील प्रदर्शनकलेच्या तज्ज्ञांच्या गर्दीच्या माध्यमातून हे प्रस्थापित करते की, वैचारिक नाटके चालत नाहीत. नाटक म्हणजे मनोरंजन, अर्थात नाचणारे-गाणारे लोक!
वास्तविक, नाटक / कला माणसामध्ये माणूस असल्याची जाणीव जागवते! त्याला होमो सेपियन्सपासून माणूस बनवते. कला म्हणजे विविधतेचे सौंदर्यशास्त्र आहे. आणि सत्ता ही विविधतेची शत्रू आहे!
नाटकवाले मात्र सत्तेचे हे षड्यंत्र समजू शकत नाहीत आणि नाटक करण्याऐवजी केवळ नाटकाचे प्रदर्शन करण्यात गुंतून राहतात!
रंगकर्मी घडवण्यासाठी कोणतीही शाळा किंवा पुस्तक उपलब्ध नाही. पुस्तके आणि शाळा आहेत ती केवळ प्रदर्शन कसे करावे, हे शिकवण्यासाठी; जेणेकरून प्रेक्षकांनी टाळ्या वाजवून स्वतःला धन्य समजावे आणि सत्तेला प्रश्न विचारू नयेत!
प्रेक्षकांच्या भूमिकेविषयी विस्ताराने कोणी लिहिले आहे? असे कोण आहे, ज्याने प्रेक्षकांच्या भूमिकेला व्यापक स्वरूप दिले आहे?
गेल्या ३४ वर्षांपासून थिएटर ऑफ नाट्य दर्शनच्या कलाकारांनी ही भूमिका पार पाडली आहे.
नाट्यप्रयोगापूर्वी आणि प्रयोगानंतर प्रेक्षक संवादाच्या माध्यमातून प्रेक्षकांचा सहभाग आणि सक्रिय भागीदारी सुनिश्चित केली आहे. प्रेक्षकांची भूमिका केवळ टाळ्या वाजवण्यापुरती मर्यादित न ठेवता, तिला व्यापक स्वरूप देत प्रेक्षकांना नाटक, कला आणि रंगकर्माच्या मूलभूत ध्येयाशी जोडले आहे !
